کندوج نماد معماری مساکن روستایی استان گیلان |
| آرشیو اخبار >> میراث فرهنگی |
گوشه گوشه طبیعت بی نظیر گیلان ، از جنگل های انبوه دامنه های البرز تا شالیزارهای سبز و حاصلخیز ، از برکه ها و آبگیرهای پراکنده و مرداب ها تا سواحل رویایی و مفرح دریای خزر و ...سرشار از دیدنی های کم نظیر و به یاد ماندنی ست .
قدمت سکونت در گیلان را ، گیل ها «جلگه نشینان » و دیلم ها « کوه نشینان » تشکیل می دادند که در یکدیگر امتزاج یافته و ساکنین کنونی گیلان را بوجود آورده اند .
برنج ، گیاهی که پای در آب دارد و سر بر آتش ، و با رنج نیک به دستان شیار بسته و پاهای تا زانو در گل فرو رفته شالیکاران گیلانی تولید می شود ، مهمترین مشخصه سرزمین کهن گیلان است .
تولید برنج در گیلان با بیش از یک میلیون و هفتصد هزار تن ، بیش از نیمی از نیاز کشور را تامین می کند . بنابراین جهت نگهداری و انبار کردن ساقه های شالی ، از دیرباز در تفکر و اندیشه سبز باشندگان این دیار ، ساختن بدین منظور شکل گرفته و بر اساس تجربیات و دانش های بومی اقدام به بلندترین بنا در مساکن روستایی به شیوه معماری بومی با استفاده از مصالح و مواد اولیه موجود نموده اند .
نوع سکونت در نقاط مختلف گیلان بر اساس سه محور اصلی شکل گرفته که عبارتند از : شرایط اقلیمی و جغرافیایی ، نوع و نحوه معیشت و ارتزاق اهالی ، نحوه سکونت ساکنین از لحاظ زمانی ، از آنجایی که روستائیان جلگه نشین گیلان به حرفه شالیکاری اشتغال دارند و ازاین طریق امرار معاش می کنند لذا در نحوه ساخت مساکن خود از شیوه معماری بومی روستایی پیروی می کنند .در نقاط جلگه ای استان گیلان ، در مجاورت خانه های روستایی انبارهایی وجود دارد که به سبک معماری بومی گیلان ساخته شده و دهقان روستایی «شلتوک » را در آن نگهداری می کند .این انبار که در واقع بلندترین بنا در مساکن روستایی به شمار می آید ، در زبان گیلکی شرق گیلان « کوندوج » و در غرب گیلان « کوروج » نامیده می شود.
همانگونه که می دانید گیلان به سرزمین باران معروف است و به دلیل بارندگی فراوان از میزان رطوبت بالایی برخوردار می باشد ، بنابراین برای انبار دسته های برنج درو شده از شالیزار ، کشاورزان جلگه نشین با استفاده از شیوه معماری بومی و بهره گیری از مصالح طبیعی و موجود در روستا به ساخت انبارهایی برای حفظ و نگهداری از شالی اقدام می کنند که شرح مختصر و موجز آن در پی خواهد آمد.
سکوی چهارگوش مربع به طول و عرض 3 تا 5/4 متر ، به ارتفاع 5/1 متر فقط از یک سو باریکه راهی برای ورود دارد.پهنای این سکو نسبتأ زیاد است و از چهار گوشه آن ، چهار ستون مخروطی به ارتفاع 5/2 متر بالا می رود .بر روی این ستون ها که از گل خام و رسی است ، چهار قطعه از تنه درخت که به صورت منشور بسیار قطور تراش داده شده ، کار گذاشته می شود و واشان های قطور چهار سویه ساختمان بر روی این منشورها استوار گردیده ، بر روی آنها چوب های قطور میخ می کنند تا خوشه ها را بتوانند روی آنها انبار نمایند .بام این بنا هم که از گیاه مخصوصی به نام « لی » پوشیده شده به شکل منشور « کله قندی » است . برای رفتن به بام فقط از نردبان استفاده می شود . از کف « کندوج » نیز برای دانه کردن خوشه ها بهره وری می شود .گفتنی است : در بالای بام پوشالی و مخروطی شکل کندوج ، گمج « نوعی ظرف لعابی از جنس خاک رس که در شرق گیلان به ویژه آستانه اشرفیه از مقبولیت خاصی برخوردار است .» را وارونه می گذارند و بدین وسیله مانع ورود آب باران از انتهای سقف به داخل کندوج می شوند.
از مهمترین مزایای کندوج ، بالاتر بودن آن از سطح زمین می باشد که باعث می گردد با آب باران یا طغیان رودخانه و رطوبت زمین به محصول برنج آسیبی وارد نسازد و باعث فاسد شدن برنج نگردد و از سوسس دیگر از نفوذ حیوانات موذی به خصوص موش به داخل انبار برنج پیشگیری می نماید.
از ویژگی های بارز معماری بومی در ساخت کندوج این است که بنای آن را به گونه ای می سازند تا کندوج ها از پایین تا بالا و در میانه هواکشی جهت جریان هوا تعبیه می شود که سبب خشک نمودن برنج می گردد ، بنا به تجربیات و شنیدارها اگر اگر شلتوک برنج در کندوج بماند اصطلاحأ « جا افتاده » می شود و پخت و طعم جالبی خواهد داشت . در زبان گیلکی به شالی انبار شده که از مرغوبیت خاصی برخوردار است ،" کوندوج بوخورده برنج " می گویند و بر این باورند که این محصول اگر مدتی در کندوج بماند و در زمستان سال بعد عملیات جدا سازی دانه از پوست شلتوک صورت گیرد ،برنج مرغوب با قابلیت پخت بیشتری حاصل می آید.
گفتنی است برای کشیدن برنج به کندوج از چوب دو شاخه شبیه دو خالنگ یا چنگک که به شکل عدد هفت می باشد استفاده می شود که یک سرش وصل بر طناب است و سر دیگر را برنج « درز » فرو می کنند واز زمین به بالای کندوج می کشند . عمومأ پوشش سقف کندوج را کلوش « ساقه برنج » ، گالی نوعی گیاه مردابی و بدندرت لت پوش ، تخته تبر تراش خورده و نیز امروزه سقف کندوج را از شیروانی « حلب » می سازند . کندوج بعنوان میراثی ماندگار از معماری بومی روستاییان گیلان به لحاظ چگونگی ساخت به دو گونه تقسیم می شود :
الف – کندوج که در نواحی جلگه نشین شرق گیلان به دلیل وضعیت اقلیمی و جغرافیایی و نیز میزان بارندگی زیاد بر روی ستونهای بلند قرار می گیرد.
ب – کروج که در نواحی غربی به علت کاهش بارندگی بویژه در نواحی تالش روستاهای ضیابر ، ماسال و پره سر بر روی زمین احداث می شود و از هزینه کمتری برخوردار است . بنابراین بنای کندوج در نواحی مختلف گیلان بنا به موقعیت اقلیمی و بارندگی با یکدیگر متفاوت می باشد . آنچه مسلم است کاربرد کندوج در بین دهقانان گیلانی یکسان بوده و از شیوه معماری بومی روستاهای گیلان سرچشمه می گیرد.
باید اذعان داشت که در گستره جغرافیایی گیلان که رطوبت هوا و بارش باران بسیار است ؛ کندوج بعنوان انبار شالی جوابگوی نیاز شالیکاران در زمینه نگهداری و حفاظت از محصول برنج که مورد تهدید خطر سیل ، بارش باران و هجوم جوندگان و پرندگان می باشد ، خواهد بود .
به صراحت می توان گفت کندوج بعنوان میراث معماری بومی گیلان ، حاصل قرنها تجربه حکیمانه و اندیشه کار آمد و خلاق گیلانیان است که با پیروی از اصول هندسی و محاسبات و رعایت شیوه های صحیح معماری روستایی ، ابداع شده است .بی شک این گونه از معماری روستایی با ویژگی های خاص و منحصر به فرد خود در هیچ یک از نواحی ایران یافت نمی شود که این امر خود بیانگر قدمت دیرینه فرهنگ و تمدن چوب در سرزمین کهن گیلان است زیرا که در سرزمین گیلان به دلیل وجود جنگلهای انبوه ، بهره برداری از چوب و نیز فرآوری و بهره گیری از آن به عنوان مصالح اصلی در ساخت و ساز مساکن روستایی ، با فرهنگ ، هنر و تمدن مردم این سامان پیوندی ناگسستنی دارد ! ...امید داریم تا با حفظ و ثبت و ترویج معماری بومی گیلان که خود ملموس ترین و پیچیده ترین نماد فرهنگی است ، در راستای اعتلای فرهنگ و تمدن و معماری گیلان بیش از پیش بکوشیم.
روابط عمومي سازمان
ارسال خبر در تاریخ ۱۳۸۸/۰۲/۱۸
آخرین تغییر توسط ضروری در تاریخ ۱۳۸۸/۰۲/۲۳ و ساعت 10:34 AM
بازگشت
